Laten we het eens over seks hebben

Eind 2012 presenteerde de Commissie-Samson haar bevindingen en inmiddels worden de aanbevelingen zichtbaar in de hulpverlening. In het kielzog van alle aandacht voor seksueel misbruik is er ook meer aandacht voor de seksuele opvoeding van kinderen. Een onderwerp dat niet voor iedereen even gemakkelijk is om te bespreken. Toch is het een onderdeel van de opvoeding en een belangrijk middel in de strijd tegen misbruik. Ook hier blijkt: ‘Jeugdzorg is ingewikkeld, pleegzorg is ingewikkelder’NOOT1

“Bij nieuwe pleegkinderen probeer je uit te vinden wat ze lekker vinden om te eten, hoe ze gewend zijn om te douchen en hoe ze tegenover school staan”, zegt pleegmoeder Willemien. “Het zijn onderwerpen waar je in de eerste dagen mee aan de slag moet. Inclusief ‘zo zijn onze manieren’, zo doen wij het hier in huis. Daar hoort seksualiteit absoluut ook bij. Wat weten de kinderen? Wat laten ze zien en wat snappen ze van het gedrag om hen heen? Ze moeten weten dat je sommige dingen wel en sommige dingen niet kunt doen. Soms voelt het als hun thuismilieu afvallen.”

Het Vlaggensysteem
Om ervoor te zorgen dat we op dezelfde manier over seksualiteit praten, is het VlaggensysteemNOOT2 goed bruikbaar. Dit systeem beschrijft criteria voor gezond seksueel gedrag, helpt om gedrag te beoordelen en geeft advies over hoe je kunt reageren. Je kunt het vergelijken met verkeersregels: het zijn regels over hoe je met elkaar omgaat. Met het Vlaggensysteem kun je seksualiteit ook bespreekbaar maken met andere pleegouders of een hulpverlener, die bekend is met dit systeem.

Het Vlaggensysteem hanteert zes criteria. In de uitgave ‘De seksuele ontwikkeling van kinderen en wat ouders kunnen doen’NOOT3, worden deze criteria uitgelegd voor volwassenen en voor kinderen. Door kinderen vertrouwd te maken met deze criteria, breng je hun de spelregels voor gezond seksueel gedrag bij. Wij hebben de uitleg voor kinderen overgenomen.

Toestemming
Als we het allebei willen en prettig vinden, dan is het oké. Als ik niet wil, dan moet ik het duidelijk zeggen. Als mijn vriendje of vriendinnetje niet wil, mag ik niet aandringen.
Vrijwilligheid
Ik doe het niet onder dwang, niet voor een beloning, om iemand een plezier te doen of te vermijden dat die boos wordt.
Gelijkwaardigheid
Seksuele spelletjes met iemand die veel ouder, sterker of slimmer is of die veel jonger of zwakker is, zijn niet oké.
Ontwikkeling
Alles op zijn tijd. Ik doe niets waar ik nog te jong of al te oud voor ben.
Context
Ik houd rekening met mijn omgeving en stoor of choqueer niemand met mijn gedrag.
Zelfrespect
Ik doe niets dat schadelijk kan zijn voor mezelf. Ik denk na over de gevolgen van mijn gedrag en neem geen risico’s.

De naam Vlaggensysteem komt voort uit het feit dat je het gedrag een ‘vlag’ kunt geven en er een richtlijn is over hoe je kunt reageren. Een groene vlag betekent dat het seksueel gedrag perfect aanvaardbaar is en je het gedrag benoemt en bevestigt of er bewust niet op reageert. Een gele vlag staat voor licht grensoverschrijdend gedrag, dat je benoemt en begrenst. Ernstig grensoverschrijdend gedrag krijgt een rode vlag. Je confronteert het kind dan met zijn gedrag en in plaats van begrenzen, ga je het verbieden. De zwarte vlag tenslotte staat voor zwaar grensoverschrijdend gedrag, waarbij je als pleegouder niet enkel verbiedt, maar ook straft (en uitlegt waarom je straft).

Mobiel heeft eerder geschreven over het Vlaggensysteem
www.bijonspleegzorg.nl/2012/02/vlaggen-bij-seksueel-grensoverschrijdend-gedrag
Klik op de zoekterm ‘seksualiteit’ (onderaan deze webpagina) om ook andere artikelen over dit onderwerp terug lezen.

Wat is normaal?
Veel ouders en pleegouders vragen zich af wat normaal is. Kan een baby al een erectie hebben? Moet ik het goed vinden dat mijn kind doktertje speelt? Hoe kan ik zorgen dat mijn dochter niet zo onzeker is over haar uiterlijk? Bij het beoordelen van seksueel gedrag is kennis nodig van wat passend is bij een bepaalde leeftijd. Op een tweejarig kind dat naakt door de kamer loopt, reageer je immers anders dan op een tienjarig kind.

Wij hebben niet de illusie dat binnen de beperkte ruimte van dit artikel een goed overzicht gegeven kan worden van de seksuele ontwikkeling van kinderen. Een overzicht vraagt immers ook om een passende toelichting. Voor een overzicht van de seksuele ontwikkeling van kinderen verwijzen we daarom door naar de vele boeken en informatie op internet over dit onderwerp.

Seksuele voorlichting
Als het gaat om het geven van seksuele voorlichting zijn de volgende gangbare adviezen voor pleegouders goed bruikbaar:
– Spreek samen af welke woorden je gebruikt.
– Praat in een situatie waarin je elkaar niet hoeft aan te kijken (afwassen, autorijden).
– Je hoeft als ouder niet alles te weten en je hoeft ook niet alles in één keer te vertellen.
– Gebruik boeken of plaatjes.
– Gebruik humor.
– Moedig een kind aan om een eigen mening te vormen.
– Probeer op de hoogte te zijn van waar een kind naar kijkt op tv en internet.

=======
KADER
=======

“In onze Afrikaanse cultuur is het gewoon dat er gepraat wordt over seks”, zegt pleegmoeder Kemah. “Dat doe ik met mijn eigen kinderen en dus ook met mijn pleegkinderen. Het verschil is wel dat wij dan praten over de gewone geslachtsgemeenschap, niet over al die dingen die jullie er ook nog eens bij doen.”

Biologische barrière
Incest is een taboe. Dat is niet voor niets, want bij kinderen van gezinsleden onderling ontstaan gemakkelijk genetische afwijkingen. We voelen ons dan ook niet aangetrokken tot directe familieleden. Maar in veel gevallen is een pleegkind geen direct familielid en is het dus heel goed mogelijk dat hij of zij verliefd wordt op een gezinslid. De biologische barrière werkt immers niet. Daar waar dit voorheen een taboe was, lijkt het, dankzij de Commissie-Samson, nu eindelijk een onderwerp waar aandacht voor is. Het wordt in trainingen aan hulpverleners en (pleeg)ouders onder de aandacht gebracht. Of het hiermee al direct een onderwerp van gesprek wordt, is daarmee niet gezegd, maar het begin is er.

Ook moet besproken worden dat pleegkinderen mogelijk seksuele gevoelens bij pleegouders en hun kinderen oproepen. Het is belangrijk dat pleegouders zich hiervan bewust zijn en er adequaat op voorbereid worden. Zo kunnen zij zich een oordeel vormen over de vraag of een pleegkind bij hen en in hun gezin op zijn plaats zal zijn. De voorbereiding moet volgens het rapport van de Commissie-Samson dus uit meer bestaan dan alleen waarschuwen voor genoemde risico’s.

Wat weet het kind?
Als pleegouder ben je veelal niet de enige opvoeder van een kind. Vaak spelen de ouders nog een rol of hebben ze in ieder geval een rol gespeeld in het verleden. Soms heeft het kind op meerdere plekken gewoond. Kortom, je weet aanvankelijk niet wat het kind weet. Seksualiteit is meestal geen gemakkelijk gespreksonderwerp. Niet voor jou als pleegouder, maar ook niet voor de biologische ouder en ook niet voor de professional die dit alles moet begeleiden. Seksualiteit komt als onderwerp dan ook niet vanzelf op tafel. Daarnaast is pleegzorg heel divers. Soms komen pleegouders in gesprek met de biologische ouders, bij andere plaatsingen kan alleen de pleegzorgbegeleider vragen stellen en soms rest er enkel nog informatie vanuit een dossier.

Door een gebrekkige dossiervorming hebben groepsleiders en pleegouders vaak onvoldoende weet van de achtergrond en het gedrag van het kind, wat een adequate benadering en behandeling verhindert, aldus het rapport van de Commissie-Samson.

Toch is het voor de seksuele opvoeding van belang om zicht op te krijgen op wat een kind weet. De onderstaande vragenNOOT4 kunnen hierbij helpen. Een pleegzorgbegeleider kan de vragen ook gebruiken om naar de seksuele normen en waarden van het pleeggezin te kijken.

Omgaan met lichamelijk contact
Zoekt een kind snel lichamelijk contact? Geniet het van knuffelen? Maakt het onderscheid tussen vertrouwde en vreemde mensen? Wat zijn de regels die de ouders het kind aanreiken bij begroetingen, zoenen, troosten? Ook bij conflicten; mag het kind vastgepakt worden?
Omgaan met grenzen
Hoe wordt er gestraft? Hoe wordt er goedgemaakt? Welke regels en gewoonten zijn er wat betreft privacy?
In bad of onder de douche
Wie begeleidt het kind? Kan het kind samen met iemand in bad gaan of douchen? (En met wie dan?) Hoe houdt de volwassene toezicht op de hygiëne?
Gewoontes rond naar bed gaan
Is het kind gewend in een eigen bed te slapen, wanneer wel, wanneer niet? Wat zijn de gewoonten bij het naar bed brengen? Is er toezicht van een derde bij het naar bed brengen?
Omgaan met bloot
Wat zijn de gewoontes thuis? Wie mag wie bloot zien en in welke situaties dan? Loopt het kind graag bloot rond?
Omgaan met seksualiteit
Wat weet het kind via de ouders? Heeft het kind wel eens iets bijzonders meegemaakt? Wat mag het kind van ouders zien? Welk gedrag vinden ouders passend gedrag bij de leeftijd?

======
KADER
======

“Het grootste verschil in seksuele opvoeding tussen ‘gewone’ kinderen en pleegkinderen is, dat je als pleegouder een achterstand hebt, op welk moment de pleegkinderen ook in je gezin komen”, zegt pleegmoeder Janneke. “Er is een gat van de geboorte tot het heden in de gezamenlijke geschiedenis. Je weet dus meestal niet wat de kinderen wel of niet weten, wat hun verteld is en wat ze meegemaakt hebben, terwijl je dat met je eigen kinderen wel weet.”

NOOT1 Uitspraak uit ‘Pleegzorg en transitie’, Pleegzorg Advies Nederland.

NOOT2 Sensoa ontwikkelde deze methodiek samen met Movisie.

NOOT3 Uitgave van MOVISIE.

NOOT4 Geënt op ‘Mogelijke vragen om te stellen aan ouders over’ door Woike Helder en Lennie Staats, BRight GGZ Amsterdam

 


Tags: ,